Bóng đá, môn thể thao vua được nhiều người yêu thích đã theo chân người Pháp du nhập vào Việt Nam vào khoảng năm 1896. Đầu tiên, môn bóng đá phát triển tại Nam Kỳ, sau đó lan ra Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Đó là những dấu ấn đầu tiên. Dần dần, phong trào bóng đá phát triển mạnh, đã có lúc, đội bóng Việt Nam Cộng hòa thắng cả Israel ngay trên đất bạn vào năm 1963. Cùng nhìn lại những nhân vật tiêu biểu cho từng giai đoạn, từng thời kỳ...

Kỳ I: "Túc cầu tiểu vương" Nguyễn Thông

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông
Cầu thủ Nguyễn Thông (đứng bên phải trong ảnh nhỏ)

Những năm 1930 - 1945, lịch sử bóng đá Việt Nam ghi nhận “Ngũ hổ Bắc Kỳ” với năm cầu thủ Nguyên, Gòong, Thông, Hối, Viễn, trong đó xuất sắc nhất có hộ công trái (một vị trí thi đấu như tiền vệ ngày nay) “Túc cầu Tiểu Vương” Nguyễn Thông. Ông còn là chiếc “đầu vàng” của cặp tiền đạo lừng danh “đầu Thông, chân Viễn” dưới màu áo Olympic Hải Phóng còn lan truyền cho tới ngày nay.

Nguyễn Thông còn là một trong 23 thành viên đầu tiên của Đoàn TDTT Quân Đội với tư cách Phó Trưởng đoàn kiêm cầu thủ và HLV Thể Công vào tiếp quản Thủ Đô năm 1954. Năm 1960, Ông được điều ra xây dựng Trường HLTDTT Trung ương (Nhổn, Hà Nội) và sau đó trở thành Trưởng Bộ môn các môn Bóng đầu tiên của Trường Trung cấp TDTT nay là Trường Đại học TDTT Từ Sơn, Bắc Ninh…

Nguyễn Thông sinh ngày 12/07/1913 tại làng Thịnh Yên thuộc phường Phố Huế, Quận Hai Bà Trưng, Hà Nội ngày nay. Ông ham mê bóng đá từ nhỏ và bắt đầu đá bóng cho các đội một cách có bài bản từ năm 1930. Ông là một trong những cầu thủ đi nhiều nơi, đá cho nhiều đội bóng nổi tiếng bậc nhất Việt Nam khi ấy. Năm 1930, Nguyễn Thông theo các đàn anh và bạn bè từ Bắc vào Nam.

Dừng chân ở nhiều nơi, thử giò cẳng với nhiều đội như Cercle Sportif Saigonnais, Gia Định Sport, Etoile Gia Định, Commerce Sport Khánh Hội, Hiệp Hòa Victoria…nhưng ông quyết định đầu quân cho Etoile Gia Định. Đây là đội bóng đã từng vô địch Nam Kỳ liên tiếp những năm 1932, 1933, 1935, 1936. Nhưng nổi tiếng nhất khi ấy là đội Ngôi sao Gia định với nhiều cầu thủ hay và được bà con mến mộ như: Tịnh, Tốt, Tiền, Quang, Cúi, Bửu và Văn Đức Vịnh người Bắc.

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông
Đội tuyển Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1956, Nguyễn Thông đứng hàng thứ hai ngoài cùng bên phải...

Cuối năm 1936, Nguyễn Thông tạm biệt Sài Gòn trở ra Miền Trung. Ông đã đến đầu quân cho một đội bóng ở Phan Thiết, sau đó chơi cho Tourrane Huế…Ông đã từng khoác áo và giao đấu với các đội Touran Đà Nẵng, Faifo Hội An, Sep Huế với những cầu thủ ấn tượng như: Tương, Tỷ, Gà… Nghệ An có áo vàng Asna của Trần Xuân, Tống Viết Khánh. Lúc này, Bắc Kỳ cũng có nhiều đội hay như: Stade Hanoien, Jeunese Tonkinnoise, Eclait, Racing, Septo, Nội Châu, Usaga (Hỏa Xa), Olympic Hải Phòng, Cotonkin Nam Định…

Cầu thủ nổi tiếng có Hạp, Quỳ, Viễn, Hối, Thọ ve, Thìn A (thân sinh Ba Đẻn, Cao Cường), Ba Già, Bình, Chấn, Mỹ, Luyến Ưng, Tý Bồ, Bưởi, Tý Đường, Thiêm…Ở Hà Nội ông đá cho Racing Club đến năm 1938. Trong sơ đồ chiến thuật WM, Racing Club nổi danh với hàng tiền đạo Nguyên, Goòng, Thông, Hối, Viễn. Đây chính là “Ngũ hổ Bắc Kỳ” với những câu thơ được lan truyền trong giới mộ điệu bóng tròn Việt Nam như sau:

Hữu biên Nguyên sút thẳng căng
Đường ban lắt léo cứ “quăng” (góc chữ A) chui vào
Hữu nội trí lớn, tài cao
Chu Goòng giữ lấy ai nào dám tranh
Trung phong nổi tiếng sân banh
Chàng Hùng Mậu Hối chẳng dành cho ai
Tả nội là một anh tài
Nguyễn Thông nhỏ bé, giữ vài năm nay
Tả biên bách bộ như bay
Hai chân như một sút ngay chẳng ghìm
Lại tài luồn lách như chim
Là chàng Hữu Viễn chẳng tìm ai hơn...

Từ năm 1939 đến năm 1945, ông cùng với tả biên Viễn về đầu quân cho Olympic Hải Phòng và đây là thời điểm “đầu Thông chân Viễn” làm mưa làm gió sân cỏ Băc Kỳ. Người ta kể rằng, Thông và Viễn đá bóng với nhau như đôi tri kỷ. Khi Thông “xẻ” một đường bóng xuống biên trái, như một con tuấn mã, Viễn băng băng lao xuốngkhông cần suy nghĩ và quan sát, anh tạt bóng vào đúng lúc cái đầu của Nguyễn Thông lao tới, như người ta tả: “Thông xuất hiện bay người trên không dùng trán “gõ” đánh chát, đưa trái bóng bay như ngôi sao sa tung lưới thủ môn đối phương”! Mặc dù nhiều đội biết điều này nhưng không dễ gì ngăn chặn căp bài trùng “đầu Thông chân Viễn” lập công.

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông
Bác sỹ Trần Duy Hưng, Chủ tịch UBND Hà Nội bắt tay các cầu thủ trong một trận giao đấu của Thể Công trên sân Hàng Đẫy. Ông Nguyễn Thông đứng thứ ba từ trái sang...

Hồi ký của cố Đại tá Ngô Xuân Quýnh,nguyên Trưởng Đoàn Thể Công viết:

’’Anh Thông, một danh thủ bóng đá Việt Nam từ trước năm 1945, là giáo viên chủ nhiệm lớp rất mẫu mực. Và chính anh là người đã dẫn dắt tôi đến với bóng đá lúc 19 tuổi. Năm 1954, lại chính anh Thông chọn tôi làm cầu thủ trong đội hình đầu tiên của Thể Công, mà anh là huấn luyện viên. Nhờ anh Thông mà tôi được quen dần với tên tuổi các bậc đàn anh, từ bác Ba Già, Tam Đa Trần Văn Quý đến bác Văn Phúc, Trần Năm, Tống Viết Khánh, Trần Xuân, Tý Bồ, các danh thủ đội Etoile Gia Định : Trương Tấn Bửu, Phan Ngươn Đang.

Anh Thông đã truyền cho tôi tình yêu tha thiết với bóng đá và bồi dưỡng cho nhiều cầu thủ như tôi nghị lực phấn đấu kiên trì vì một nền thể thao chân chính. Anh Thông dạy chúng tôi phải học thật nhiều. Đừng để người đời nhìn cầu thủ là loại ’’quần đùi, áo số, chạy lăng xăng và phát triển tứ chi, ngu si đầu óc’’. Anh bảo : Mọi người hãy cố gắng lên để chứng minh bóng đá là một thứ văn hóa, là nghệ thuật. Đã là cầu thủ, cần phải hiểu sâu, biết rộng, có trí thông minh để ứng phó với các đường bóng khôn lường trên sân cỏ. Cái đẹp của bóng đá phải ở kỹ thuật điêu luyện và thể lực tốt, cộng với sự ăn nhịp của lối đá tập thể, sự ứng xử các nhân rất cần linh hoạt, tài trí ngoài dự đoán của mọi người mà ít khi lặp lại ’’.

Là một cầu thủ lừng danh nhưng Nguyễn Thông luôn khiêm tốn và đúng mực. Khi được hỏi “Tại sao giới hâm mộ tôn vinh anh là “Túc cầu Tiểu Vương”?”, Nguyễn Thông lý giải rất khiêm nhường: “Thời ấy, Nam Hoa là một đội bóng có tiếng của Trung Quốc. Họ rất hay đi giao đấu quốc tế và thường hay sang đấu ở Việt Nam. Những năm đầu sang ta (khoảng những năm 1930-1940) họ thường thắng rất đậm nên tỏ ra huyênh hoang, ngạo mạn...

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông
“Túc cầu Tiểu Vương” Nguyễn Thông (người đứng ngoài cùng bên phải) trong đội hình CLB Thể Công...

Trong đội Nam Hoa có trung phong Lý Huệ Đường cao tới 1m80 chơi nổi bật và hay ghi những bàn thắng quan trọng. Người Trung Hoa yêu quý, ca ngợi ông ta là “Thiết cước Đại Vương”, “Túc cầu Đại Vương”. Vào khoảng năm 1937, Nam Hoa được mời sang Sài Gòn thi đấu. Không hiểu có phải do chủ quan hay không mà kết thúc hiệp 1, Nam Hoa bị tuyển Nam Kỳ dẫn tới 3-0. Vậy mà hiệp 2, một mình Lý Huệ Đường tả xung hữu đột, sút liền ba trái, đưa tỷ số hòa 3-3. Sau đó ông ta còn ghi một bàn thắng nữa nâng tỷ số lên 4-3. Nhưng đến phút cuối cùng bị tuyển Nam Kỳ san bằng cách biệt 4-4....

Tính khí Lý Huệ Đường kiêu căng, ông ta coi bóng đá Việt Nam như ếch ngồi đáy giếng, tỏ ý miệt thị cầu thủ Việt Nam, anh em ức lắm. Những lần sau các cầu thủ hậu vệ của ta quyết tâm vô hiệu hóa Lý. Ấn tượng nhất và nổi tiếng nhất là trận đấu hậu vệ Cao Hoài Cúi người Long An kèm sát khiến Lý Huệ Đường tê liệt, Nam Hoa thua trận. Lý bẽ mặt và không dám coi thường bóng đá nước nhà nữa. Thế là Túc cầu Đại Vương mất thiêng. Sau lần Nam Hoa đại bại, anh em cầu thủ Việt Nam bảo nhau : Họ có Túc cầu Đại Vương thì ta cũng phải có Túc cầu Tiểu Vương chứ kém ai! Và thế là mình được anh em gọi vui là Túc cầu Tiểu Vương từ đó. Có gì là to tát đâu.”

Với Nguyễn Thông chỉ đơn giản là vậy, nhưng với người hâm mộ và giới bóng tròn Việt Nam khi ấy, đó là sự tôn trọng là sự ngưỡng mộ tài năng kiệt xuất của một danh thủ lẫy lừng !

Tình yêu thủy chung và số phận cay đắng

Năm 1945, từ khi còn đá cho Olympic Hải Phòng, Nguyễn Thông đã tham gia lực lượng Công an xung phong của Việt Minh cướp chính quyền ở Hải Phòng. Ông đã từng bị bọn Quốc dân Đảng đánh gãy mất mấy cái răng vì cùng đồng đội bảo vệ hòm phiếu ngày bầu cử Quốc Hội Việt Nam Dân chủ cộng hòa, ngày 06/01/1946. Sau thời gian bị kẹt lại và mất liên lạc, ông tiếp tục theo một đơn vị Khu III tham gia kháng chiến chống Pháp.

Ông đi hết đơn vị này đến đơn vị khác nhưng vì giấy tờ thất lạc, đơn vị cũ giải thể, cán bộ phụ trách mỗi người một nơi nên ông bị thiệt thòi so với các bạn cùng lứa. Cho đến khi ở Trường Sỹ quan lục quân những năm sau đó, mặc dù là giáo viên, ông chỉ là chiến sỹ trong khi giáo viên thường là Trung đội trưởng (mãi đến năm 1954, thành lập Thể Công ông mới được phong cấp Trung đội phó).

Nguyễn Thông lập gia đình năm 1942. Sau khi kháng chiến bùng nổ, gia đình ông ở Hải Phòng bị Pháp truy bức gắt gao. Bà Trang, vợ ông, một người phụ nữ có nhan sắc thương yêu ông Thông hết mực bị một sỹ quan Pháp để ý và mặc dù đã ôm hai con trai vào Sài Gòn lẩn trốn, chờ chồng nhưng vẫn không sao thoát khỏi số phận. Biệt tin của chồng sau nhiều năm, tưởng ông đã mất, lại bị o ép, bà buộc phải thành hôn với viên sỹ quan Pháp đã kiên trì theo đuổi mình. Bà đã có thêm 08 người con với người chồng mới.

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông
Bà Trang cùng hai con Nguyễn Phú, Nguyễn Thọ...

Năm 1954, từ những tin tức của dòng người ở Hải Phòng di cư vào Nam, bà Trang nghe phong phanh ông Thông vẫn còn sống, đã từ chiền khu về Hà Nội trong Đoàn Thể Công, bà nhờ mẹ đẻ của mình đưa hai người con trai riêng của ông và bà Nguyễn Phú và Nguyễn Thọ trở ra Hải Phòng giao cho mẹ chồng với mong muốn “để cha con gặp nhau”. Sau giải phóng Miền Nam một năm, một ngày của năm 1976, một hôm “thầy” Thông nhận được bức điện tín từ Sài Gòn “Gửi Nguyễn Thông, Ty TDTT Lạng Sơn. Em đã gặp anh Tiền (tức ông Mười Tiền, nguyên cầu thủ Thể Công, lúc này là Giám đốc sở TDTT tỉnh Tiền Giang). Anh vào ngay. Địa chỉ em 260 Bùi Thị Xuân. Em chờ. Điện cho em biết chừng nào vào ?”.

Ông Thông lập tức xin nghỉ phép vào Nam. Bà Trang ra tận ga Sài Gòn đón, 30 năm mới gặp lại nhau hai ông bà mừng mừng, tủi tủi, mắt nhòa đi không nói lên lời! Biết tin Nguyễn Thông vào thăm vợ cũ, người chồng Pháp đã tự mình về nước, tế nhị để bà ở lại cùng ông. Khi hàn huyên, bà Trang kể năm 1960 có gửi thiệp ra Bắc xin ông tha lỗi, báo tin đã lấy chồng và giục ông tục huyền. Hôm nay bà hỏi “Sao mình vẫn ở vậy?”...

Ông không trả lời nhưng bà Trang hiểu, với ông bà là người duy nhất. Bà và ông đã sống lại những kỷ niệm xưa. Một tháng đã nhanh chóng trôi qua, đã đến lúc ông phải ra Bắc cong bà cũng phải lên đường đi Pháp, nơi chồng và 08 người con riêng đang mong chờ. Bà lưu luyến không muốn rời xa ông. Ngày tiễn bà Trang ra sân bay Tân Sơn Nhất đi Pháp, Nguyễn Thông cố kìm nén xúc động “Mình giờ đã thêm tám đứa con. Ngoài Bắc hai con Phú, Thọ đều đã trưởng thành. Thôi mình cứ yên tâm đi đi”.

Nguyễn Thông trở lại Lạng Sơn suy sụp hẳn. Ông càng lặng lẽ hơn. Chị Bình, vợ anh Nguyễn Thọ - con trai thứ của ông cho tôi xem ba tờ giấy ghi ba câu thơ ông Thông viết hồi tháng 05-06/1976 lúc hai ông bà gặp lại nhau ở Phú Nhuận mà họ cất giữ như của quý : “Sen trách lòng bèo vội xin lui / Để mình sen ở lại những ngậm ngùi nhớ thương”. Và “Qua cầu cúi xuống trông cầu / Cầu bao nhiêu nhịp dạ sầu bấy nhiêu. Tờ giấy cuối cùng ghi : Thà rằng đừng gặp cho xong / Gặp em để rồi khổ đau cả đời…”.

Ai giải oan cho ông ???

Anh Thọ, con trai thứ của ông cho biết thêm, khi bà Trang biết tin bố bị kỷ luật vì tội “quan hệ nam nữ bất chính”. Bà bất bình nói “Sao kỳ vậy, đàn ông không vợ, con gái chưa chồng thì có quyền yêu nhau, lấy nhau ai mà cấm được chứ. Rất vô lý, thế mà ba con không nói rõ cho cấp trên hiểu sao ?!”. Đây là việc hệ trong trong đời “Túc cầu Tiểu Vương”, là nỗi đau khổ của một người quân tử bị hãm hại một cách hèn hạ bởi những con người hồ đồ, độc ác nhưng lại đang có quyền phán xét người khác...

Năm 1965, khi đang là Trưởng bộ môn bóng của Trường cán bộ TDTT Từ Sơn, “thầy” Nguyễn Thông bị kết tội “quan hệ nam nữ bất chính” vì đã yêu một người phụ nữ chưa chồng cùng công tác trong Trường. Ông rất thành khẩn, thẳng thắn kiểm điểm trước Chi Bộ: ông đã là người không có vợ từ năm 1960. Từ năm 1947, vì bị o ép, vợ ông đã phải cùng hai con nhỏ từ Hải Phòng trốn vào Sài Gòn.

Năm 1950 vì bảo vệ hai con và gia đình, bà buộc phải lấy chồng người Pháp, người đã theo đuổi bà từ ngày còn ở Hải Phòng. Năm 1960, vợ ông có gửi bưu thiếp ra Bắc, xin lỗi đắc tội, phải lấy chồng và khuyên ông đi lấy vợ khác; Năm 1961, ông đã quen một nữ học sinh khóa TC1 quê Hải Phòng. Quan hệ tình cảm của hai người rất thân thiết nhưng không hề có chuyện gì khuất tất. Song lời thanh minh của ông không được người ta ghi nhận. Nỗi đau ấy ông đem theo dưới mồ đã 30 năm!

Mỗi kỳ một lão danh thủ... Kỳ I: Túc cầu tiểu vương Nguyễn Thông

Phó trưởng đoàn TDTT Quân Đội Nguyễn Thông đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Chiến thắng hạng Ba cùng nhiều giấy khen, bằng khen khi còn trong quân ngũ và công tác ở Trường Sỹ quan lục quân Việt Nam. Ngày 12/09/1955, Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký quyết định số 67 NDB tặng “Bảng Gia đình vẻ vang” cho cụ Nguyễn Thị Thanh - thân mẫu ông Nguyễn Thông.

Những cán bộ tuổi 60, 70 trở lên thuộc ngành TDTT không ai không biết đến danh thủ bóng đá Nguyễn Thông. Nhiều người là học trò của ông. Không kể cuộc đời cầu thủ lừng lẫy 15 năm, Nguyễn Thông còn cống hiến cho nền TDTT nước nhà liên tục từ năm 1954 đến năm 1980, chưa kể những năm tháng trong kháng chiến chống Pháp, vậy mà cho đến nay, ông chưa hề được nhận một tấm Kỷ niệm chương hoặc Huy chương “Vì sự nghiệp Thể dục thể thao” của ngành Thể Dục Thể Thao Việt Nam !?

Đón xem tiếp những kỳ tới vào chủ nhật và thứ năm hàng tuần! Kỳ II: Trương Tấn Bửu - Trung ứng vách sắt.
(Nguồn - facebook Nguyễn Đức Hải)